به گزارش کمیته روابط عمومی Ùˆ اطلاع‌رسانی انجمن کتابداری Ùˆ اطلاع‌رسانی استان قم نشست علمی خدمات Ùˆ کارکردهای کتابخانه‌ها در شرایط بحرانی (با تاکید بر ایام کرونا) با سخنرانی دکتر رحمت‌الله فتاحی استاد علم اطلاعات Ùˆ دانش‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد دوشنبه ۲۹ اردیبهشت ماه ۹۹ ساعت ۲۲ از طریق صفحه اینستاگرام انجمن قم به صورت لایو برگزار گردید. دبیر این نشست دکتر مهدی محمدی (رئیس انجمن کتابداری Ùˆ اطلاع‌رسانی استان قم) بود.

در ابتدای این نشست دکتر مهدی محمدی به بیان مقدماتی درباره شرایط بحرانی و بحران کرونا و تاثیر آن در خدمات کتابخانه‌ها پرداختند و در ادامه جناب آقای دکتر فتاحی به بیان صحبت‌های خود مبادرت کردند.

دکتر فتاحی در ابتدا به بیان رسالت تاریخی حرفه یعنی خدمت‌رسانی پرداختند و مشروعیت و منزلت اجتماعی رشته را وابسته به تحقق رسالت حرفه‌ای ما دانستند. به زعم وی، در موضع ضعف بودن رشته در جامعه به علت عدم تعامل میان حرفه‌مندان و کتابداران با جامعه است که دلایل متعددی از جمله بالفعل نکردن توانمندی‌ها و نداشتن برنامه مدون جهت ارائه خدمات به جامعه در آن دخیل است. این استاد دانشگاه معتقد بود که از منظر جامعه مشروعیت و وجهه رشته مورد تردید واقع شده است. پراکندگی فعالیت‌ها در قالب فعالیت‌های انفرادی و عدم انسجام در سطح ملی در بحران‌ها به ویژه بحران کرونا تاثیرگذاری چندانی نخواهد داشت.

استاد علم اطلاعات و دانش‌شناسی ارائه و داشتن برنامه استراتژیک در برخورد با هر نوع بحران را سودمند دانست. وی بحران‌هایی نظیر فقر، بیکاری، فحشا، محیط زیست، و تنزل اعتماد اجتماعی را بدتر از بحران کرونا دانست که کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی با آنها روبرو هستند و خواهند بود. باید به این بحران‌ها نیز توجه کرد. این بحران‌ها در چند دهه پیش بوده‌اند و کتابخانه‌ها برای آنها برنامه مدون و استراتژیکی نداشته‌اند. برونداد نداشتن برنامه استراتژیک جهت برخورد با آنها موجبات عدم اعتماد و جدی نگرفتن جامعه به رشته و حرفه‌مندان شده است. در نتیجه افراد تصمیم‌گیر نیز همین دیدگاه را نسبت به رشته و حرفه‌مندان پیدا خواهند کرد. دکتر فتاحی به ضرورت داشتن برنامه استراتژیک در سطح کلان تاکید کرده و بیان داشتند این برنامه باید پیوسته و مستمر باشد.

به زعم وی، نهاد کتابخانه Ùˆ حرفه اولین نهادی نیست Ú©Ù‡ با بحران‌ رو به رو شده است؛ از این رو، استفاده از تجربیات سایر سازمان‌ها Ùˆ نهادها لازم است. تدوین برنامه استراتژیک از توان یک یا چند کتابخانه خارج است Ùˆ تاثیرگذاری چندانی هم نخواهد داشت، بلکه باید در سطح کلان دنبال شود. برنامه استراتژیک دارای ۵ بُعد است Ùˆ بُعد آخر آن، اجرایی است؛ فلذا باید دستورالعمل‌هایی برای بُعد اجرایی تهیه گردد. دکتر فتاحی تفکر استراتژیک را مبتنی بر چارچوب استراتژیک دانست Ú©Ù‡ باید بر رسالت اولیه رشته تاکید داشته باشد.

این استاد دانشگاه، تنها منبع موجود در این زمینه را کتاب مدیریت بحران در کتابخانه‌ها نوشته دکتر فائزه فرهودی از انتشارات دارالفکر معرفی کرد. وی گردآوری تجربیات در زمینه برخورد با بحران‌ها از جمله کرونا را بسیار ضروری دانستند. دکتر فتاحی در ادامه مباحث خود، ضروریات و ملزومات یک برنامه استراتژیک مناسب را موارد ذیل معرفی کردند:

• شناخت جامعه Ùˆ نیازهای اساسی آن در شرایط بحران
• گزینش Ùˆ فرآهم‌آوری منابع مناسب Ùˆ سودمند برای جامعه
• سازماندهی اطلاعات Ùˆ دانش منابع با جزئیات (عدم ذکر موضوعات Ú©Ù„ÛŒ Ùˆ سودمندی رویکرد نمایه‌سازی Ùˆ چکیده‌نویسی)
• اشاعه اطلاعات Ùˆ ارائه خدمات
• آموزش Ùˆ توانمندسازی افراد جامعه (آمادگی شبکه کتابخانه‌های کشور از طریق خودیادگیری مادام العمر)
• مدیریت Ùˆ ارزیابی (خود ارزیابی خدمات با ابزارهایی نظیر Libqual)

رئیس سابق انجمن کتابداری Ùˆ اطلاع‌رسانی ایران، تاثیرگذاری برنامه استراتژیک را در خدمت سریع، روشن، شفاف Ùˆ به موقع دانست. ÙˆÛŒ راهبرد پیشگیری Ùˆ راهبرد درمان را پیشنهاد داد Ú©Ù‡ اصل این راهبرد در کنگره چهارم متخصصان اطلاعات ارائه شده است. در این راهبرد کتابخانه‌ها باید برخی از بحران‌ها را پیش‌بینی کرده Ùˆ نسبت به آن برنامه داشته باشند. مثلاً اعتیاد به Ú†Ù‡ Ø´Ú©Ù„ÛŒ است؟ بحث محیط زیست، فساد اداری Ùˆ …. . ÙˆÛŒ Ú©Ù…Ú© روان‌شناسان Ùˆ حتی فیلسوفان را در تدوین این استراتژی سودمند دانست.

ÙˆÛŒ نگاه ملی جهت اطمینان از داشتن انسجام برای تدوین برنامه استراتژیک را همراه با داشتن دستورالعمل‌های شفاف بسیار حائز اهمیت دانست. سازمان‌هایی نظیر کتابخانه ملی، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، کتابخانه آستان قدس، اداره اوقاف Ùˆ امور خیریه، سازمان تبلیغات اسلامی Ùˆ …. را در جهت تدوین این برنامه در سطح ملی مناسب دانستند. دکتر فتاحی در ادامه به بیان جنبه‌های وجود تفکر استراتژیک در بحران‌هایی نظیر کرونا پرداختند. این جنبه‌ها عباتند از:

• اصل بودن تجربه تاریخی Ùˆ خرد جمعی: عدم فعالیت پراکنده بسیار مهم است. در این زمینه انجمن‌ها نقشی بی‌بدیل دارند.
• مدیریت جهانی با تمرکز بر محلی‌سازی (بومی‌کردن تجربیات Ùˆ تفکرات Ùˆ مدیریت جهانی)
• احساس مسئولیت کتابداران Ùˆ کتابخانه‌ها: درگیر شدن در فعالیت‌ها Ùˆ نه نظاره‌گر بودن
• رویکرد پیشگیری/ درمان: پیش‌بینی بحران‌ها Ùˆ تجویز نسخه Ùˆ درمان برای بحران‌های درگیر. مثلاً بحران پیرشدن جامعه ایران به نظر بحران مناسبی جهت ورود Ùˆ ارائه راهکار Ùˆ اقدام مناسب است.
• استفاده بهینه از بستر فضای مجازی برای ارائه خدمت Ùˆ تعامل با جامعه. عدم داشتن برنامه بسیاری از کتابخانه‌ها در این زمینه مثلاً نداشتن برنامه‌ای برای میز مرجع مجازی.
• تناسب خدمات با شرایط جامعه. وجود قشرهای مختلف از جمله بازنشستگان، خانه‌داران، زندانیان Ùˆ … Ùˆ وجود نیازهای متفاوت. خیلی‌ها توانایی Ùˆ قدرت آمدن به کتابخانه را ندارند. کتابخانه‌ها Ùˆ کتابداران باید به سمت افراد Ùˆ نیازهای آنها بروند Ùˆ با توجه به شرایط آنها، خدمت متناسب را تعریف Ùˆ اجرا کنند. در این زمینه فیلم‌ها Ùˆ نمونه‌های مناسبی در یوتیوب موجود است.
• بهره‌گیری از رسانه‌های گروهی. عدم استفاده بهینه از این ظرفیت باعث از دست دادن بسیاری از فرصت‌ها شده است. ÙˆÛŒ اعضای هیئت علمی را به توجه به این ظرفیت دعوت کرد.
• آگاهی بخشی سریع Ùˆ کوتاه.
• پاسخ‌دهی Ùˆ کمک‌دهی فوری: سیل Ùˆ زلزله Ùˆ بحران‌هایی چنین گونه نیازمند اقدام Ùˆ Ú©Ù…Ú© فوری است. ورود کتابخانه‌ها به چنین بحران‌هایی زمینه‌های افزایش اعتماد Ùˆ کارکرد نهاد کتابخانه را در میان جامعه Ùˆ مسئولین افزایش خواهد داد.

دکتر فتاحی حرفه را در لبه پرتگاه دانست. اگر کتابخانه نتواند نیازهای جامعه خود را برطرف کند، جامعه از سوی نهاد دیگری آن نیاز را برطرف خواهد کرد. بازنگری اساسی در کارگاه‌ها، آموزش، پژوهش و تجمعات و هم‌اندیشی‌ها را خواستار شد. وی در فرصت یا تهدید دانستن بیماری کرونا چنین بیان داشت: فرصت و زمان را از دست دادیم، زیرا برنامه استراتژیک و مدونی نداشتیم. وی مستند کردن تجربیات در این زمان و همفکری نهادها در این زمینه را مناسب دانستند.

استاد علم اطلاعات Ùˆ دانش‌شناسی از تجربیات خود در شهر مشهد برای بالابردن مشروعیت حرفه به بیان ارتباط با شهرداری، شورای شهر، نهاد کتابخانه‌ها، استانداری، فرمانداری Ùˆ …. اشاره کرد. ÙˆÛŒ این ارتباط را منحصر به جلسات معمولی ندانستند؛ بلکه آماده کردن برنامه Ùˆ ارائه خوراک فکری برای اجرا را بسیار مهم‌تر Ùˆ حیاتی دانست. ÙˆÛŒ انجمن‌ها Ùˆ اعضای هیئت علمی را به تفکر در این زمینه‌ها به جای بالابردن تعداد مقالات Ùˆ بستن در اطاق‌های خود، دعوت کرد. ورود انجمن کتابداری Ùˆ اطلاع‌رسانی ایران جهت تدوین پروتکلی برای بازگشایی کتابخانه‌ها Ùˆ پیشنهاد به وزارت بهداشت از نمونه‌های مثبت در جهت مشروعیت بخشی به حرفه است.

دکتر فتاحی در پایان Ùˆ جمع‌بندی مباحث خود، به ایثارگری کتابداران Ùˆ حرفه‌مندان اشاره کرد. ÙˆÛŒ بیان داشت همانطور Ú©Ù‡ جامعه در بحران کرونا، پرستاران Ùˆ پزشکان را مدافعان سلامت دانست، کتابداران نیز می‌توانند در چنین بحران‌هایی مدافعان اطلاعات Ùˆ ایثارگران در این زمینه باشند. ÙˆÛŒ محدود کردن ارتباط فکری با محل کار (۸ ساعت) را مناسب ندانستند. ÙˆÛŒ Ú©Ù…Ú© داوطلبانه برای پیشرفت Ùˆ مشروعیت بخشی به رشته را بسیار سودمند دانسته Ùˆ به ذکر افرادی Ú©Ù‡ چنین رویکردی را داشتند، پرداختند. به زعم ÙˆÛŒ کسانی Ú©Ù‡ موفق شده‌اند، مستمر کار کرده‌اند Ùˆ رسیدن به موفقیت یک راه پیوسته Ùˆ طولانی است. در پایان نیز شرکت‌کنندگان به بیان سوالات خود پرداختند.

جهت مشاهده و دسترسی کامل به این نشست روی لینک های ذیل کلیک کنید:

بخش اول: https://www.aparat.com/v/QKG3y

بخش دوم: https://www.aparat.com/v/Js2Qu

لازم به ذکر است Ú©Ù‡ دومین نشست انجمن کتابداری Ùˆ اطلاع‌رسانی استان قم در این زمینه، دوشنبه هفته بعد ۵ خرداد ماه ساعت ۲۲ از طریق صفحه اینستاگرام انجمن برگزار خواهد شد. موضوع دومین نشست بیان تجربیات در ارائه خدمات کتابخانه‌های استان قم (کتابخانه‌های علوم پزشکی، کتابخانه‌های دانشگاهی، کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های تخصصی Ùˆ حوزوی) در بحران کرونا است.