به گزارش کمیته روابط عمومی Ùˆ اطلاع‌رسانی انجمن کتابداری Ùˆ اطلاع‌رسانی استان قم سومین نشست علمی انجمن با عنوان آشنایی با حق مولف Ùˆ جایگاه آن در کتابخانه‌های سنتی Ùˆ دیجیتالی با حضور دکترجعفر نظام‌الملکی (استاد دانشگاه قم، وکیل پایه ۱ دادگستری Ùˆ پژوهشگر حقوق مالکیت فکری) دوشنبه ۲۶ خرداد ماه ۹۹ ساعت ۲۱ الی ۲۳ از طریق صفحه اینستاگرام انجمن قم به صورت لایو برگزار گردید. دبیر این نشست دکتر مهدی محمدی (رئیس انجمن کتابداری Ùˆ اطلاع‌رسانی استان قم Ùˆ دانشیار دانشگاه قم) بود.

در ابتدای این نشست دکتر مهدی محمدی به طرح بحث درباره مشکلات ناشی از مسائل حقوق مولف و نشر در کتابخانه‌ها به ویژه در ایام کرونا و ارائه خدمات در بستر فضای مجازی پرداختند. رئیس انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی استان قم به ارائه مصادیقی در این حوزه و شکایت ناشران از کتابخانه‌ها اشاره‌ کردند. این استاد دانشگاه ضمن دعوت از دکتر نظام‌الملکی، بیان داشت که قانون تا کجا از ما کتابداران و کتابخانه‌ها حمایت می‌کند و قوانین ایران و دنیا دراین باره چگونه است؟

 دکتر نظام‌الملکی در ابتدای سخنان خود، به بیان رساله دکتری خود در حوزه زیست فناوری متن باز (مرتبط با حوزه اطلاع‌رسانی) پرداختند و از کمبود منابع و حتی آموزش آن در نظام آموزش عالی درباره موضوع مالکیت فکری گلایه کردند. عضو هیئت علمی دانشگاه قم تنها منبع در این زمینه را کتاب دکتر علیرضا نوروزی (عضو هیئت علمی دانشگاه تهران) با عنوان حقوق مالکیت فکری، حق مولف و مالکیت صنعتی (نشر چاپار) بیان کردند.

دکتر نظام‌الملکی در ابتدا به اختلاف در ترجمه اصطلاح intellectual propertyØŒ اشاره کرد. به زعم ÙˆÛŒ برخی اصطلاح intellectual را فکری Ùˆ برخی معنوی ترجمه می‌کنند. ÙˆÛŒ اصطلاح دقیق‌تر را حقوق مالکیت فکری دانست. سازمان جهانی مالکیت فکری، متصدی این حوزه Ùˆ مقر آن در ژنو سوئیس است. مالکیت فکری در دایره‌المعارف مالکیت فکری به معنای “حقوق ناشی از فعالیت‌های فکری در زمینه‌های صنعت، علم، ادبیات Ùˆ هنر” تعریف شده است. یعنی هر آنچه حاصل تراوش فکری بوده Ú©Ù‡ بسیار عام به آن نگریسته شده است. همچنین دکتر کاتوزیان حق مالکیت فکری را “حقوقی دانسته Ú©Ù‡ به صاحب آن حق انتفاع Ùˆ اختیار درباره آن” را می‌دهد. دکتر نظام‌الملکی این تعاریف را دقیق ندانستند. به زعم ÙˆÛŒ تمام تعاریف بر موقعیت‌های انتفاعی Ùˆ اقتصادی تاکید دارند؛ اما ÙˆÛŒ بر اثر غیرمادی ناشی از تلاش فکری Ùˆ ذهنی مبدع آن تاکید دارد. ذوق Ùˆ خلاقیت فرد در چنین تعریفی Ú©Ù‡ عوامل غیرمادی را نیز دخیل می‌کند، قابل مشاهده است.

وکیل پایه ۱ دادگستری مبحث حقوق مالکیت فکری در کتابخانه‌ها را حقوق مالکیت ادبی Ùˆ هنری دانست. در موسیقی Ùˆ مجسمه‌سازی Ùˆ جزاینها، بحث مالکیت هنری است Ùˆ در حوزه کتاب Ùˆ نشر، مالکیت ادبی مدنظر است. حقوق مالکیت ادبی Ùˆ هنری به کنوانسیون بِرن برمی‌گردد Ùˆ در ایران نیز در این زمینه چندین قانون وجود دارد از جمله قانون حمایت از حقوق مولفین Ùˆ مصنفین، قانون حمایت از پدیدآورندگان رایانه‌ای Ùˆ حقوق تجارت الکترونیک. ÙˆÛŒ به لایحه جامع حقوق مالکیت ادبی Ùˆ هنری اشاره کرد Ú©Ù‡ در کمیسیون‌ حقوقی مجلس شورای اسلامی در حال بررسی Ùˆ نهایی‌شدن است. دکتر نظام‌الملکی از اصلاحیه ۴۰ صفحه‌ای خود بر این لایحه، به ویژه مباحث مربوط به کتابخانه‌ها (ماده ۲۰) خبر داد.

ÙˆÛŒ حق مولف را دارای حقوق مادی (حق تکثیر، ترجمه، عرضه Ùˆ نمایش Ùˆ توزیع) Ùˆ معنوی (حق افشا، احترام به سمت نویسنده، Ùˆ عدول یا اصلاح اثر) دانست Ú©Ù‡ حق تکثیر بیشترین ارتباط را با حوزه کتابخانه‌ها دارد. ÙˆÛŒ به تبیین قلمرو حق تکثیر در کتابخانه پرداخت Ùˆ این سوال را مطرح کرد Ú©Ù‡ آیا در کتابخانه‌ها نیز باید حق تکثیر اعمال شود؟ از لحاظ حقوقی، اصل بر حمایت است، مگر در موارد استثنائی Ú©Ù‡ قانون تصریح کرده است Ùˆ همچنین محدوده آن نیز باید تعیین شده باشد Ú©Ù‡ قابلیت تفسیر چندگانه نداشته باشد (ماده ۸ قانون حمایت از حقوق مولفین Ùˆ مصنفین). ÙˆÛŒ در ادامه به تبیین این حق در دو بخش کتابخانه‌های سنتی Ùˆ دیجیتالی پرداخت.

حق تکثیر یکی از حقوق نویسندگان بوده Ùˆ دکتر نظام‌الملکی قائل به تعدیل نظام مالکیت فکری است. همچنین ÙˆÛŒ به نگارش مبانی فقهی دسترسی به علم مطابق با دیدگاه خود مبادرت کرده است. از نظر حقوق ایران، حق مالکیت فکری در محیط سنتی دارای یک سری استثنائات است Ú©Ù‡ بحث عملیات کتابخانه‌ای با برخی از قیود ذکر شده در قانون یکی از آنهاست. طبق ماده ۸ قانون حمایت از مولفین Ùˆ مصنفین، کتابخانه‌های عمومی Ùˆ موسسات جمع‌آوری نشریات Ùˆ موسسات علمی Ùˆ آموزشی Ú©Ù‡ به صورت غیرانتفاعی اداره می‌شوند، می‌توانند طبق آیین‌نامه Ú©Ù‡ به تصویب هیئت وزیرات رسیده باشد (Ú©Ù‡ وجود ندارد) از اثرهای مورد حمایت در قانون، از طریق عکسبرداری به مقدار مورد نیاز خود نسخه‌برداری کنند.

این استاد دانشگاه این قانون را بسیار سودمند برای کتابخانه‌ها در محیط سنتی برای برطرف کردن بسیاری از عملیات کتابخانه‌ای نظیر نسخه‌برداری از آثار مولفان دانست. به زعم ÙˆÛŒ نمی‌توان از این ماده قانونی به انتشار در سطح عام رسید. ÙˆÛŒ همچنین ارسال PDF منابع با استناد به این قانون در بستر فضای مجازی به صورت عام را صحیح ندانست Ú©Ù‡ موجبات پیگیرد حقوقی را نیز به دنبال دارد. دیدگاه قالب حقوق‌دانان از تفسیر این ماده قانون، در حد استفاده شخصی Ùˆ چند صفحه محدود برای نسخه‌برداری است. ÙˆÛŒ سپس به ماده ۶۲ قانون Ú©Ù‡ مربوط به فضای مجازی است، اشاره کرد Ùˆ بیان داشت حق تکثیر Ùˆ توزیع آثار تحت حمایت این قانون منحصراً در اختیار مولفان است Ùˆ تمام حقوق مادی را به فضای مجازی نیز تسری داده‌اند Ùˆ جرم‌انگاری آن را در ماده ۲۳ نیز مشخص کرده‌اند.

در ادامه دکتر نظام‌الملکی به رویکرد خود Ú©Ù‡ همان رویکرد میانه است اشاره داشته Ùˆ بیان داشتند Ú©Ù‡ حق دسترسی به اطلاعات نباید نقض گردد؛ اما برخی دیگر از حقوق‌دانان قائل به رویکرد دیگری هستند. حضرت امام خمینی(ره) قائل به حق Ú©Ù¾ÛŒ رایت نبودند. ÙˆÛŒ سپس به تجربه خود در زمینه تدوین لایحه جامع حقوق ادبی Ùˆ هنری به ویژه ماده ۲۰ (مربوط به کتابخانه‌ها) Ùˆ بندهای آن پرداختند. ÙˆÛŒ از اصلاحیه Ùˆ حذف برخی از قیود اضافه Ùˆ تفسیرپذیر جهت تبیین بیشتر در این ماده اشاره کرد.

ÙˆÛŒ به اختلاف میان حقوق ایران Ùˆ سایر کشورها در این باره پرداخت Ùˆ تفاوت را ناشی از نص‌گرا بودن حقوق ایران در مقابل عمل‌گرایی حقوق سایر کشورها دانست. این وکیل دادگستری سپس به اصل ۴۰ قانون اساسی کشور به عنوان مادر تمام قوانین اشاره کرد. طبق اصل ۴۰ Ú©Ù‡ اصلی بسیار کارآمد است، هیچ کس نمی‌تواند اعمال حق خویش را وسیله اضرار یا تجاوز به منافع عمومی قرار دهد. ÙˆÛŒ تفسیر خود از این اصل را با توجه به بحث حقوق مالکیت ادبی Ùˆ هنری چنین بیان داشت: کتابخانه‌ها Ú©Ù‡ عام‌المنفعه هستند با توجه به این اصل، باید آزادی عمل داشته باشند به غیر از جاهایی Ú©Ù‡ قانون تصریح کرده است. بنابراین اگر بخواهیم آنها را محدود کنیم، مخالف این اصل عمل کرده‌ایم Ùˆ قانون اساسی نسبت به سایر قوانین کشور، اولی است.

ÙˆÛŒ سپس به مشکل کتاب‌های صوتی Ùˆ گویا Ùˆ مشکلات حقوقی ناشی از آن برای بسیاری از کتابخانه‌ها با ناشران Ùˆ مولفان پرداخت. در قانون در این باره چیزی تصریح نشده است، اما در لایحه جامع مواردی برای آن دیده شده است. ÙˆÛŒ به طور Ú©Ù„ÛŒ بیان داشت Ú©Ù‡ هر گونه اقتباس از اثر باید اجازه مولف داشته باشد Ùˆ کتاب‌های صوتی Ùˆ گویا نیز اقتباس محسوب می‌شوند، اما در ماده ۷ قانون حمایت، بحث آموزشی Ùˆ علمی Ùˆ کتابخانه‌های عمومی به صورت استثناء آمده است. همچنین ماده ۱۱ همین قانون نیز بهره‌برداری شخصی را نیز جزء استثنائات ذکر کرده است. ÙˆÛŒ به کتاب دکتر زرکلام Ùˆ کتاب خودشان به عنوان منابع مناسب جهت شناسایی بحث استثنائات برای کتابخانه‌‎ها اشاره داشتند. ÙˆÛŒ در جواب سوالی مبنی بر تعمیم این قانون برای کتابخانه‌های دانشگاهی Ùˆ تخصصی بیان داشتند Ú©Ù‡ طبق قانون از آنجا Ú©Ù‡ در کتابخانه‌های دانشگاهی Ùˆ تخصصی در قبال ارائه خدمات هزینه‌ای دریافت نمی‌شود (غیرانتفاعی بودن خدمات)ØŒ جزو کتابخانه‌های عمومی در قانون به آنها برخورد خواهد است.

دکتر نظام‌الملکی در بحث فضای مجازی Ùˆ کتابخانه‌های دیجیتالی به دو مسئله Ú©Ù„ÛŒ اشاره داشتند. اول بحث عرضه عمومی آثار Ùˆ دیگری عرضه خصوصی(اعضا). ÙˆÛŒ به پیچیدگی حق تکثیر Ùˆ قواعد مالکیت فکری در محیط اینترنت Ùˆ شبکه اشاره داشتند. این استاد دانشگاه بحث تکثیر در محیط اینترنت را تکثیر در یک محیط لایتنهایی دانست Ú©Ù‡ محدودیت‌پذیر نیست. ماده ۲۷ لایحه جامع (استثنائات) در محیط اینترنت Ùˆ شبکه‌ای یک سری شروط جهت از بین‌نرفتن ارزش چاپ Ùˆ حفظ حقوق مولف، تدوین Ùˆ پیشنهاد شده است. اصل Ú©Ù„ÛŒ این است Ú©Ù‡ قابلیت تکثیر اثر نباید با ارائه در این فضا از بین برود.

در محیط کتابخانه‌های دیجیتال نیز باید محدودیت‌هایی قائل شد که ارزش چاپ برای مولفین حفظ گردد. مثلاً ارائه خدمات فقط به اعضاء باشد و دیگر دسترسی عمومی نباشد. همچنین با ابزارهایی قابلیت اسکرین شات، ذخیره، پرینت و جزاینها از آثار سلب گردد. در چنین حالتی ارزش چاپ اثر هنوز حفظ می‌گردد. وی به نمونه‌هایی از این محدودیت‌ها در کتابخانه‌های دیجیتال و همچنین گوگل بوک اشاره کردند. همچنین امکان مطالعه برخط بسیاری از منابع از دیگر راهکارهای ارائه شده بود.

وی در جواب سوالی مبنی بر اسکن‌کردن یک کتاب و ارائه آن در بستر کتابخانه دیجیتال را به شرط مخدوش‌نکردن قابلیت و ارزش نشر و اعمال محدودیت‌های فوق‌الذکر بلامانع دانست. اما اشاره کردند که در بیشتر موارد این محدودیت‌ها رعایت نمی‌گردد و باعث ایجاد مشکلات حقوقی میان کتابخانه‌ها با ناشران و مولفان می‌گردد. وی به عضوگیری در کتابخانه دیجیتال و ارائه خدمات به آنها به عنوان راه‌حل مناسب با توجه به قوانین موجود اشاره داشتند. با این رویکرد دیگر ارائه خدمات به اعضا، مشمول ارائه خدمات به صورت عام نمی‌شود.

ÙˆÛŒ همچنین در رویه قضایی کشور، بیشترین تاکید بر خسارات مادی است تا خسارات معنوی Ú©Ù‡ مطلوب نیست. دکتر نظام‌الملکی آموزش کنونی بسیاری از دانشگاه‌ها در بستر فضای مجازی Ùˆ ارائه فایل آثار برای دانشجویان در محیط محدود را برای اهداف آموزشی طبق قوانین موجود، بلامانع دانستند. ÙˆÛŒ در انتهای بحث خود به معرفی آثاری در این حوزه جهت آشنایی بیشتر کتابداران پرداختند. ÙˆÛŒ کتاب‌های “قوانین Ùˆ مقررات حقوق مالکیت فکری“ اثر دکتر تقی امانی (نشر معاونت حقوق ریاست جمهوری)Ø› “مالکیت حقوق ادبی Ùˆ هنری” اثر دکتر زرکلام (انتشارات سمت)ØŒ Ùˆ “حمایت کیفری از حقوق مالکیت فکری در محیط اینترنتی” اثر دکتر جعفر نظام‌الملکی (انتشارات میزان) را معرفی Ùˆ توصیه کردند.

دکتر نظام‌الملکی همچنین کتابداران را به مشارکت در تکمیل و تعمیق بحث تدوین لایحه جامع مالکیت ادبی دعوت کرد. وی تعامل میان حقوق‌دانان و متخصصان را بسیار ضروری دانست. این تعامل مشکلات ناشی از اجرای قانون در عمل را بسیار کم خواهد کرد.

لازم به ذکر است که لایو کامل این نشست در صفحه اینستاگرام انجمن به نشانی @qomilisa قابل دسترس است.